شهر دوستدار خانواده


رشدو توسعه شهرها ناشی از صنعتی شدن و تمرکز امکانات
در کلان شهرها

رشدو توسعه شهرها ناشی از صنعتی شدن و تمرکز امکانات در کلان شهرها موجب مهاجرت نسل جدید از روستاها شده است . بی شک فرایندها و تعاملات زندگی در شهر نیازمند مهارتهایی متناسب با شرایط بوده و فقدان مهارتها ، زمینه بروز اختلالات بسیاری را به لحاظ اجتماعی ، اقتصادی و خانوادگی به وجود می آورد و این مهم ، تاثیر بسزایی در عدم تحقق توسعه پایدار شهرها گذارده و زمینه گسست در خانواده که هسته اولیه جامعه می باشد را فراهم آورده است . آثار مترتب بر شکل گیری و توسعه شهرها به لحاظ رفتار و کالبد نیز زمینه ای را فراهم کرده است که جامعه شناسان زندگی شهری را عامل فردگرایی و جدایی اعضای خانواده نسبت به یکدیگر می دانند .
امروزه موضوع ارتقای امنیت ، سلامت ، آرامش و مشاکرت مردم در فضاها و امور شهری، به ضرورتی جدی و موثر در برنامه‌های توسعه پایدار تبدیل‌ شده است و همواره انتظار می‌رود ، سیاستها و برنامه های اجرایی توسط حوزه های بالادستی و شهرداریها بعنوان نزدیکترین نقطه اتصال به شهروندان و موثرترین نهاد در تعریف و نهادینه سازی مجاری و روشهای ارتباطی ، به گونه ای باشد که این فضاها بتوانند سرزندگی اجتماعی و شرایط لازم را برای فعالیت گروه‌های مختلف مردمی در حوزه خانواده و تشویق شهروندان به سوی حفظ و تقویت بنیان خانواده ممکن و تسهیل کنند .

پرداخت مستقل به عناصر شکل دهنده خانواده بعنوان بنیادی ترین نهاد در شکل گیری جامعه مانند زن ، کودک ، نوجوان و . . . به گونه ای که در دهه های اخیر توسط سازمانهای بین المللی در کشورمان در حال جاری شدن می باشد ، زمینه انفکاک درخانواده و بی هویتی آحاد جامعه را به دور از تعلقات ریشه ای و علائقی که ناشی از وابستگی خونی و هویت ملی مبتنی بر باورهای ارزشی است فراهم آورده و خودکامگی ها و منفعت طلبی که منجر به عدم توانایی در مشارکت جمعی و از خودگذشتگی می شود را به ویژه برای نسل جدید تحت تاثیر هجمه رسانه ای و فرهنگی هدفمند غرب دامن زده و شیوع آن را با مظاهر فریبنده به ارمغان آورده است .

همانطور که می دانیم ، خانواده یکی از مهمترین و پایدارترین نهادهای زندگی اجتماعی بوده که در تعالیم اسلامی و فرهنگ ایرانی برتشکیل و استحکام آن تأکید فراوانی شده است. این نهاد مهم واثرگذار با ازدواج و پیوند زناشویی شکل می‌گیرد. پدیده ازدواج یکی از مهمترین پدیده‌های دوره جوانی است که با تحقق آن، استقلال جوان کامل گردیده و روند زندگی او مسیر تقریباً ثابت و مشخصی را طی خواهد نمود. فراهم آوردن بسترهای خانوادگی، اقتصادی و اجتماعی مناسب برای دسترسی جوانان به ازدواج پس از بلوغ جسمی، روانی و اجتماعی آنان، یکی از مهمترین رسالت‌ها و وظایف خانواده ، جامعه و حاکمیت است.


خانواده و توسعه

نهاد ازدواج و خانواده درایران در خلال دو دهه گذشته با تغییرات سریعی همراه بوده است. توسعه زندگی شهری و صنعتی یکی از عوامل مؤثر در تغییرات اساسی در رفتار خانواده ها نسبت به یکدیگر و عناصر پیرامونی شده است. افزایش مشکلات اقتصادی و مؤلفه‌هایی چون مصرف‌گرایی و افزایش سطح انتظارات، افزایش جمعیت و اشتغال مضاعف اعضای خانواده، عدم توجه کافی همسران به یکدیگر و بالتبع به فرزندان از دوران نوجوانی به بعد ، گسست روابط خانوادگی و اجتماعی، عدم توجه به آموزه‌ها و مؤکدات دینی ، حذف مدلهای آیینی و آداب ‌و رسوم که درتحکیم و توسعه روابط انسانی اثرگذار بود ، تهاجم فرهنگی با سرمایه گذاریهای بسیار بالا و حمایتهای مالی سیاسی و رسانه ای در ناتوی فرهنگی ، آثار منفی بر روابط جوانان و بالا رفتن سن ازدواج آنان گذاشته و موانع و مشکلاتی را در عرصه اقتصادی و فرهنگی و اجتماعی در سر راه ازدواج جوانان به وجود آورده است .

تأمین نیازهای مادی، روانی و اقتصادی، تنظیم رفتارهای جنسی، تولید مثل، ایجاد امنیت و آرامش، تأمین سلامتی و بهداشت اعضای خانواده، حمایت و نگهداری از فرزندان و آشنا کردن آنها با بسیاری از هنجارها و ارزش‌ها از جمله عشق، شکیبایی، مهربانی، قدرت تحمل، نظم و انضباط، پرهیزگاری، بخشش و از خودگذشتگی، نگهداری از سالمندان و بسیاری از موارد دیگر ، بخشی از کاربردهای اساسی نهاد خانواده است که درگذشته از قوانین نانوشته درون خانواده و قومی اثرگرفته و در جوامع امروزی ، بر اثر تحولات اجتماعی مغفول مانده و بعضا بدلیل کاستی ها یا عدم توجه و تمرکز مراجع حاکمیتی و عمومی دچار بحران و در نتیجه ، موجب بروز آسیبهای جدی به ساختار خانواده، بدنه اجتماع و نظام شده است . بر همین اساس لزوم توجه ویژه و تخصصی به حوزه‌ خانواده در گستره کشور اجتناب ناپذیر و ضروری است

بروز و ظهور متنوع و بی‌سابقه‌ای از اشکال خانواده در جوامع امروزی از جمله : چند همسری، بی همسری، ازدواج‌های کوتاه مدت، زندگی بدون ازدواج رسمی (ازدواج سفید) ، خانواده‌های تک والدی، فرزند خواندگی، تغییر جنسیت و … لزوم توجه ویژه و تخصصی به حوزه‌ خانواده را در گستره ای وسیعتر و متنوع تر اجتناب ناپذیر کرده است .

بی شک داشتن خانواده‌ سالم در هر جامعه از نشانه‌ها و عوامل موثر در پیشرفت و توسعه‌ آن جامعه است ومانع بسیاری از انحرافات و آسیب‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی شده و امنیت روانی و اجتماعی را در جامعه بالا می برد .

تاثیر نهادها و سازمانهایی چون شورای شهر و شهرداریها که در تعامل نزدیک با شهروندان بمی باشند اجتناب ناپذیر بوده و کارکرد شهرداریها بعنوان یک سازمان خدمات اجتماعی در تمامی بخشهای شهرسازی ، فنی و عمران ، خدمات شهری ، حمل و نقل و ترافیک ، فرهنگی و اجتماعی در تحولات اجتماعی قابل مشاهده است .

شهر دوستدار خانواده بعنوان یک راهبرد در بهبود شرایط فعلی تدوین و در برنامه اقدام با همکاری شوراهای شهر و روستا و شهرداریها و دهیاریها قرار گرفته و به کلیه اعضا و عناصر تشکیل دهنده خانواده از کودک و نوجوان ، جوان و میانسال و سالمند ، دختر و پسر و زن و مرد از منظر خانواده توجه شده است

محورهای مورد توجه در شهر دوستدار خانواده


شهرداری و شهر دوستدار خانواده بطور کلی از پنج منظر مورد توجه و عنایت قرار می گیرد .

برنامه ها و اقدامات شهرداری در حوزه ماموریت و منابع انسانی بر محور خانواده استوار بوده و برای دستیابی به آن ، دبیرخانه شهر دوستدار خانواده به ریاست شهردار و دبیری نماینده تام الاختیار شهردار در حوزه دفتر شهردار فعال شده وکلیه اقدامات زیرساختی و اجرایی با محوریت و پیوست خانواده محقق می شود .
مخاطبین عمده این حوزه در برنامه ریزی ها و ارائه خدمات خصوصا در مسائل شهرسازی ، معابر ، بوستانها ، بافت شهری ، طرح های تفصیلی ، تعیین کاربری ها ، اقدامات عمرانی و ........ خانواده بوده و مشوقها و امتیازات به سمت پروژه هایی هدایت می شود که با محوریت خانواده فعال است .
سلامت محیط و خانواده از مهمترین بخشهایی است که در حوزه خدمات شهری دنبال می شود . زباله ، رفت و روب ، فضای سبز ، زیباسازی ، نظارت محلی بر ساخت و سازها و عدول از ضوابط و مجوزها و ....... در این بخش پیگیری می شود که از تکالیف شهرداری بوده و می تواند با محوریت و تامین خواسته خانواده و مشارکت آنان پیگیری شود .
تمامی برنامه ها و اقدامات در مسیر تولید جریان اجتماعی ، ارتقای دانش و مهارتهای شهروندان ، توسعه فعالیتهای اجتماعی، ارائه خدمات و بهرمندی از امتیازات برای ترویج ازدواج امن و آگاهانه ، تحکیم و سلامت خانواده و کاهش طلاق ، فرزند آوری و تعالی خانواده طراحی و با همکاری تشکلها ، کنشگران و فعالان مردمی و دستگاهها در سطح محلات ، مناطق و شهر اجرا می شود .
شهروندان برای تحقق شهر دوستدار خانواده ، همکاری و مشارکت موثر فردی و گروهی به ویژه خانوادگی را با حوزه های مختلف شهر داشته و با استفاده از فضاها و امکانات شهر ، خیرین ، مراکز فرهنگی و اجتماعی ، مساجد ، بخش خصوصی و تامین کنندگان کالا و خدمات ، تلاش خود را برای حصول به خانواده امن و آگاهانه ، پایدار و مشارکت جو مصروف داشته و در این مسیر با ارتقای دانش و توانمندی خود و نقش پذیری در قالبهای همیار ، واسطه گر ، مددکار ، فعال حوزه خانواده ، خیر و نیکوکار ، کمک مالی در قالبهای نذر و مشارکت فرهنگی برای تامین جهیزیه ، مسکن و اشتغال جوانان ، مشارکت در اداره امور شهر بصورت خانوادگی از داخل خانواده تا درون جامعه و . . . . . ، تمامی مساعی خود را بکار می بندند .

پیشنهاد بهبود :

پس از آغاز طرح و همزمان با اقدامات کارشناسی و تعامل با استانها ، شوراهای شهر و شهرداریهای کشور درمحورها و شاخصهای مورد ارزیابی در نخستین جشنواره شهر دوستدار خانواده ، پیشنهاد می گردد شاخصهای شهر دوستدار خانواده از طریق راه اندای پویش مردمی و با نظر مردم ، نخبگان جامعه و کارشناسان شهرداری در حوزه های مختلف در اقصی نقاط کشور تکمیل گردد . بی شک این اقدام ضمن ایجاد تعلق خاطر بین عموم مردم ، زمینه لازم را برای فراگیری و ایجاد یک جریان اجتماعی پایدار در حوزه خانواده فراهم آورده و شهرداریها را نیز برای تحقق آنان فعال خواهد کرد .

نمونه راهبردهای پیشنهادی برای تحقق شاخصها در شهرداری . بعنوان مثال :

  1. توجه ویژه شوراهای شهر و روستا به شهر دوستدار خانواده بعنوان بستری برای ارزیابی و تعالی شهرداریها و دهیاریها و پیش بینی برنامه های خانواده محور و تخصیص منابع در شهرداریها و دهیاریها
  2. ایجاد کارگروه خانواده یا دبیرخانه دائمی شهر دوستدار خانواده (عدم ایجادساختارجدید) در حوزه دفتر شهردار یا فعال کردن یک مشاور موثر برای اشراف بر تمامی حوزه های خدمات شهری ، شهرسازی ، فرهنگی و اجتماعی ، فنی و عمرانی و برگزاری جلسات کارشناسی برای حصول به راهبردهای نرم افزاری و اجرایی در تمامی حوزه ها
  3. سپردن مسئولیت به یکی از مسئولین ادارات حوزه فرهنگی و اجتماعی بصورت اختصاصی برای پرداختن به موضوع خانواده
  4. ایجاد واحد خانواده در سازمان فرهنگی و مراکز تحت پوشش برای پرداختن به برنامه های حوزه خانواده
  5. پیگیری مسائل مربوط به ترویج فرزندآوری و کاهش سقط و آموزشهای بهداشت و سلامت جنسی توسط خانه سلامت
  6. گردآوری پیشنهادات در حوزه های سیاستگذاری ، برنامه ریزی و اجرا برای اقدام در حوزه خانواده از میان کارکنان بمنظور ایجاد جریان و فرصتی برای نهادینه سازی در مجموعه شهرداری و اهدای جایزه به بهترین پیشنهادات (نظام مشارکت)
  7. تشکیل شورای ستاد شهر دوستدار خانواده در هر یک از شهرها با حضور صدا و سیما ، معاون سیاسی یا عمرانی فرمانداری یا استانداری ، امام جمعه ، علوم پزشکی و شبکه بهداشت ، سازمان تبلیغات اسلامی ، ارشاد اسلامی ، کمیته امداد ، سازمان اوقاف برای اقدام مشترک در تحقق شهر دوستدار خانواده
  1. حمایت از ساخت و سازهای خانوادگی (مسکونی) با مالکیت شخصی شامل پدر و مادر و فرزندان از طریق مشوقها و یا برنامه های مکمل و توانمندساز
  2. ساختمانهای اختصاصی سالمندان دارای آپارتمانهایی با مالکیت شخصی و معماری و تجهیزات و خدمات ویژه سالمندان
  3. بوستانهایی با امکانات پیش بینی شده فراغتی و توانمند سازی برای اعضای خانواده بصورت مشترک و در کنار هم
  1. درج محتواهای نوشتاری و تصویری و گرافیکی آموزش خانواده و یادآوریهای مثبت و منفی در تابلوها و تلویزیونهای شهری ترویج ازدواج و فرزند آوری و درج پیامهای آموزشی برای تحکیم خانواده در اشکال و فرایندهای انذاری و تشویقی و آموزشی از طریق تابلوها و سایر عناصر شهری مرتبط ، فضاهای فرهنگی ، فعالیتهای هنری
  2. توسعه فضای سبز محلی و آپارتمانی و نگهداری بوستانها با همکاری شهروندان بصورت خانوادگی و ایجاد فرصتهای تعامل خانوادگی با برنامه های فرهنگی و اجتماعی مشترک
  3. ایجاد تعلق برای اعضای خانواده بصورت جمعی با ایجاد فضاهای تفرجگاهی و تفریحی و ورزشی
  4. ایجاد فضای بازی کودکان و نوجوانان در کنار خانواده و امکانی برای قصه خوانی و گفتگو و پیک نیک خانوادگی
  5. جلب مشارکت خانواده ها در نظافت و بهداشت محیط و اقداماتی همچون تفکیک زباله و توسعه فضای سبز
  6. و ..........................
  1. راه اندازی نهضت آموزش مهارتهای خانواده : برنامه ریزی و اجرای آموزشهای حوزه خانواده برای جوانان در سنین ازدواج ، در سالهای اول زندگی مشترک و مشاوره برای جوانان در سنین ازدواج دارای مشکل ، زوجهای پرخطر و خانواده های در معرض آسیب ، امکان ارزیابی برای تعیین درجه شهروندی و استفاده از خدمات ، تسهیلات و مشوقها را در یک فرایند مستمر حداقل یکساله فذاهم می آورد .
  2. اجرای همایشهای ترویجی و آموزشی همراه با برنامه ها مفرح فرهنگی برای زوجهای جوان عقد کرده و در سه سال اول زندگی و تحت پوشش قرار دادن برای حل اختلافات
  3. فعالیتهای فرهنگی و اجتماعی با محوریت خانواده در قالب گروه و تیم و موضوعات توانمند ساز شکل گیرد ، در جشنواره ها و مسابقات در محیطی مفرح و پر هیجان ارزیابی شود ، جایزه و هدیه داده شود و استفاده از تسهیلات و امکانات رفاهی و خدماتی بصورت ارزان ، با تخفیف و حتی رایگان به کسانی تعلق گیرد که در یک گروه خانوادگی در برنامه های فرهنگی و اجتماعی شرکت می کنند . بی شک سازمان دهی آنان در قالب باشگاه خانواده و هدایت در مسیر شهروند متعادل و مشارکت در امور شهری منجر به مشارکت و حرکت همسو در موضوعات اجتماعی و شهروندی علاوه بر ترویج و تحکیم فرهنگ خانواده نیز می گردد .
    • تشکیل تیمهای ورزشی یا حضور در مسابقات بصورت خانوادگی شامل پدر به همراه فرزندان پسر و مادر به همراه فرزندان دختر و ....... برای ورزشهایی که میتوانند اعضای زن و مرد عضو یک تیم باشند
    • حمایت از تشکیل گروههای هنری مانند گروه نمایشی ، گروه موسیقی و ....... واجرا در مفاهیم و موضوعات خانواده
    • انجمنهای علمی و شهروندی ، انجمنهای خیریه ای وخدمات اجتماعی و ....... بصورت خانوادگی و اجرای برنامه
  4. فعالان حوزه خانواده که در قالب یک گروه در نقشهای همیار ، فعال آموزشی ، مدرس ، مشاور ، واسطه گر ، حکم حداقل 10 ساعت در هفته فعالیت خیرخواهانه و افتخاری دارند .
  5. همکاری و مشارکت خانوادگی در اداره امور و فضاهای شهری ، فضاها و فعالیتهای فرهنگی و اجتماعی بصورت داوطلبانه
  1. فعال سازی مساجد بعنوان پایگاه اجتماعی ترویج ازدواج و تحکیم خانواده در محله ها و مشارکت دادن مردم در قالب عناصر فعال مردمی در نقشهای همیار ، واسطه گر ، خیرین ، حکمها ، مدرسین و مشاورین و . . .
  2. راه اندازی برنامه های آموزشی و صیانتی و مشاوره و رفع مشکلات از طریق ستاد و گروههای پشتیبان تامین خدمات و تخصصی
  3. شناسایی سمنهای فعال در حوزه های مختلف و درخواست معرفی نمایده در حوزه خانواده (سمنهای محیط زیست ، خیریه ، جهادی ، علمی و . . . . ) و آموزش و فعال سازی آنان در سمن مربوطه برای ترویج ازدواج و تحکیم خانواده و فرزند آوری با پشتوانه مرکز فرهنگی و ستاد اجرای طرح
  4. آموزش مهارتهای زندگی و رصد صیانتی از زوجهایی که دارای اختلال بوده و احتمالا منجر به آسیب و اختلاف میان زوجین شود برای اعضای سمنها و مخاطبین و کسانی که از جهیزیه اهدایی و یا ارزان و یا قسطی استفاده می کنند

ساختار اجرایی دبیرخانه ملی شهر دوستدار خانواده


محورهای پیشنهادی برای ارزیابی شهرداریها در ارتباط با فعالیتهای حوزه خانواده

1. تدوین و تصویب برنامه‌های خانواده‌محور توسط شورای شهر
2. اجراي برنامه‌های آموزشی، توانمندساز و تشویقی حوزه خانواده برای کارکنان
3. ارائه خدمات تشویقی و حمایتی ازدواج ، فرزندآوری برای كاركنان
4. برگزاري همایش‌ها، نمایشگاه‌ها، مسابقات علمی و آموزشی و مراسم تقدیر در حوزه زن و خانواده از میان فرهیختگان و کارآفرینان، افراد و خانواده‌های موفق
5. درصد اعتبارات تخصیصی به حوزه خانواده نسبت به کل بودجه سالیانه
6. خلاقیت در طراحی و برنامه‌ریزی برای فعاليت‌هاي اجتماعی و فرهنگی در حوزه خانواده
7. اقدامات زیرساختی و اجرایی درمدیریت بحران‌هاي طبیعی و غیر طبيعي برای خدمات‌رسانی به خانواده‌ها
8. حمایت از خانواده‌های واجد شرایط در زمینه درخواست‌های مربوط به شهرداری به ویژه مسکن و اشتغال جوانان به‌صورت مستقل یا با مشارکت سایر نهادها و اشخاص حقیقی
9. حمایت از برنامه‌ها، تشکل‌ها و فعالان مردمی حوزه خانواده
10. حمایت از اجرای برنامه‌های اجتماعی فرهنگی خانواده محور در مناطق حاشیه نشین
11. حمایت و اجرای برنامه برای پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی خانواده‌ها
12. حمایت و فعال‌سازی شبکه خیرین ازدواج و خانواده در شهرها
13. راه اندازی مراکزخانواده و ارائه خدمات آموزشی، مشاوره و برنامه‌های این حوزه
14. برنامه‌ریزی شهری در راستای تأمین مسکن ارزان، اشتغال جوانان، بسترهای سرمایه‌گذاری در حوزه خانواده، مشارکت یا تامین امکانات و زیرساخت‌های خدمات ازدواج و خانواده
15. توسعه خدمات شهری، تبلیغات و اطلاع رسانی، حمل و نقل عمومی خانواده محور، بوستان‌ها و فضاهای خانوادگی
16. حمایت، تهیه، تولید و عرضه کتاب، نشریه، برنامه‌های میدانی و یا چندرسانه‌اي، فعالیت در فضای مجازی در حوزه زن و خانواده
17. تاسیس و اداره فرهنگ‌سرا، خانه فرهنگ، سرای محله، مركز مشاوره و توانمندسازي، مرکز صيانت و پيشگيري از آسيب‌هاي اجتماعی و ارائه خدمات در حوزه خانواده

ساختار اجرایی و وظیفه ای برای اجرای طرح

ساختار و فرایند دبیرخانه و مسیر اجرای طرح شهر دوستدار خانواده در سطح ملی تا سطح کلانشهر ، شهر ، شهرستان به لحاظ ساختاری و اجرایی شامل لایه های زیر است :

1. دبیرخانه شهر دوستدار خانواده
2. کمیته استانی
3. دبیرخانه طرح در شهرداری
4. حوزه های تحت پوشش شهرداری

برنامه های جنبی و توسعه ای برای توانمند سازی و تعاملات حوزه خانواده در شهرداری ها

1. تولید برنامه استانی و ملی در صدا و سیما در قالب برنامه هفتگی با حضور شهرداران در حوزه خانواده
2. تهیه بسته محتوایی و کاربردی در قالب های مختلف و اهدا به شهرداریها در ارتباط با حوزه خانواده
3. همکاری و مشارکت در توسعه فعالیتهای حوزه خانواده از طریق دبیرخانه توسط شهرداریها و دهیاریها
4. تدوین اطلس شهرداریها و شهرها در حوزه خانواده با مشارکت شهرداریها و دهیاریها